* آيا ISI را به عنوان ملاك علم سنجى قبول داريد؟
من به علم سنجى كارى ندارم بلكه از علم شناسى مى گويم. ISI يك مرجع اطلاع رسانى است اما ميزان دقيق تعيين مقام علم هيچ شخص و كشورى نيست. تناسب مقالاتى كه در مجلات ISI چاپ مى شوند مطابق با تناسب علم كشورها نيست. علاوه براين در فهرست ISI هم مقالات خوب يافت مى شود و هم مقالات بد و بى مايه و شايد غالب مقالاتش متوسط باشد. كسانى كه تحقيقات مهم مى كنند به ISI چه كار دارند؟ آنها اعتبار خود را از ISI نمى گيرند بلكه به هر ناشرى اعتبار مى دهند. وقتى بپذيريم كه ISI به دانشمند اعتبار مى دهد، شايد دانش در نظرمان بى اعتبار شود و اين مشكل در روحيه و فكر دانشمندان پديد آيد كه با مقاله شمارى، درباره دانش دانشمندان حكم كنند يعنى هركس را كه مقاله بيشتر نوشته است، دانشمند تر بدانند. كسى كه چند صد مقاله نوشته است هرچند كه ممكن است مضمون آنها هيچ باشد، همتش را بايد ستود اما براى حكم در باب مقام علمى او، بايد مقالاتش را خواند و آنگاه حكم كرد.
خطرى كه معمولاً پرنويس ها به آن دچار مى شوند، خطر تبديل شدن به دانشمند استاندارد است. دانشمند استاندارد مقاله استاندارد مى نويسد و معمولاً كارى ندارد كه چه پژوهشى بايد بكند. او پژوهش مى كند تا مقاله توليد كند گويى كارگر يا كارمند دفتر دانش است.
* آيا همه كسانى كه تعداد مقالاتشان زياد است پژوهشگر استانداردند و مقاله استاندارد مى نويسند؟
نه ضرورتاً. بعضى از دانشمندان بزرگ جهان صاحب مقالات فراوانند اما بعضى ديگر از بزرگان علم كمتر نوشته اند. اصل اين است كه قدر دانشمندان صاحب همت را كه مقالات فراوان نوشته اند، بدانيم اما متوجه باشيم كه ساحت علم، ميدان بازى و تفنن و مسابقه پرنويسى نيست. پژوهش اگر كارساز نباشد يا علم را ارتقا ندهد، نام علم بر آن نبايد گذاشت.
* يعنى شما علم را فقط علم كاربردى مى دانيد؟
نه، من حتى تقسيم علم به اقسام نظرى، كاربردى و بنيادى و توسعه اى و . . . را دقيق نمى دانم. علم زمان ما علم تكنولوژيك است. اين علم گاهى صورت نظريه دارد اما در زمان ما پژوهش ها بيشتر كاربردى شده است. علم هرچه باشد دير يا زود بايد منشأ تغيير و مايه قدرت باشد. درست بگويم علم عين قدرت است و با آن تفنن نبايد كرد. نمى گويم دانشمند بايد به فكر قدرت يا بهره بردارى از علم خود باشد اما پژوهش اگر گزارشى باشد كه صرفاً اشخاص آن را مى خوانند و در شغل مقاله نويسى به آن استناد مى كنند، بى آنكه مشكلى از مشكلات، با آن حل شود، بايد ديد كه چرا دانشمند وقت خود را صرف آن كرده است. پژوهش، پژوهش تكنولوژيك است (حتى اگر پژوهش جامعه شناسى و سياست و . . . باشد) و بى واسطه يا به واسطه بايد در تكنولوژى اثبات شود. البته در انداختن طرح نو در عالم علم و معرفت مطلب ديگرى است كه به علم سنجى مربوط نمى شود. من كه با فلسفه سر و كار دارم بارها تلويحاً يا به صراحت ملامت شده ام كه كار بيهوده مى كنم و پرسيده اند كه فلسفه به چه درد مى خورد. اينجا نمى خواهم بحث كنم كه آيا فلسفه به درد مى خورد يا نه اما اگر فلسفه بايد به درد بخورد چگونه از به درد خوردن علم هاى ديگر كه اعتبارشان به سودمندى آشكارشان است، چشم بپوشيم؟ فلسفه، زبان خاص خود دارد و در آن عالم بشرى طراحى مى شود اما علوم ديگر اگر به كار نيايند، آموختنشان چه وجهى دارد؟
* دانشگاه تهران پاسخى به مقاله شما داده بود كه آن را در روزنامه ايران مورخ ۲۰ شهريور تحت عنوان «تأكيد بر توليد علم، واكنش دانشگاه تهران به مقاله دكتر داورى» چاپ كرديم.
من هم آن نوشته را خواندم و بسيار متعجب شدم زيرا در مقاله من اعتراضى به دانشگاه تهران و هيچ مرجع و مقام ديگر نشده بود. من بعضى مقررات را نقد كرده بودم و چون به دانشگاه تهران تعلق دارم و آنجا را مى شناسم، مثال زده بودم كه در دانشگاه تهران اگر كسى كتاب بنويسد و اسم دانشگاه تهران را نياورد، بيش از يك دهم امتياز به كتابش تعلق نمى گيرد و اين عصبيت قومى قبيله اى را موجّه ندانسته بودم. در نامه منسوب به دانشگاه نه فقط منكر وجود چنين دستور العمل ضد علم نشده اند بلكه اعلام كرده اند كه عزم جزم بر اجراى آن دارند. تعجب من بيشتر از اين جهت بود كه وقتى وزارت علوم ، تحقيقات و فناورى مشغول تجديدنظر در آئين نامه ارتقاى اعضاى هيأت علمى دانشگاه هاست، اگر انتقادى شود نبايد در برابر آن حساسيت نشان دهند.
* بعضى از خوانندگان هم تعجب كردند كه چرا سازمان علمى بزرگى ماننددانشگاه تهران در پاسخ به مقاله اى مستدل، مطالب اصولى را با امور شخصى و خصوصى خلط كرده است.
اين نامه كه مى فرمائيد چون امضا ندارد، من در انتساب آن به دانشگاه تهران شك مى كنم بويژه كه دوست ندارم از دانشگاهى كه عمر خود را در آن به سر برده ام، سخنانى صادر شود كه اهل نظر و دانايى آن را نپسندند. ولى نداشتن امضا براى رد انتساب آن به دانشگاه كافى نيست زيرا ممكن است اصرار كرده باشند كه نامه بدون امضا را چاپ كنند. نمى دانم روزنامه چرا پذيرفته است كه نامه بدون امضا چاپ شود. من در مقاله خود اعتراضى به دانشگاه تهران نداشتم و اگر هم مى داشتم و پاسخى مى دادند، اين پاسخ را مى بايست يك مقام مسئول در دانشگاه بدهد. من در نامه خود حساب علم سنجى را از علم شناسى جدا كرده بودم و گفته بودم علم سنجى در جاى خود مغتنم است اما ما به علم شناسى در تدوين برنامه جامع علم نياز داريم. حق اين بود كه دانشگاه به اين نكته توجه مى كرد. اصلاً در نوشته اى كه من خواندم، رعايت علم جايى نداشت بلكه دفاع از ضوابط موجود ارتقاى اعضاى هيأت علمى و تخفيف و توهين اين ناچيز بود. من مى توانم از اين بابت به مراجع قانونى شكايت كنم اما وقتى به اين فكر افتادم آيه اى از سوره مباركه فرقان در وصف بندگان حضرت رحمن به يادم آمد و از اين كار منصرف شدم.
اگر خوانندگان از خواندن آن نامه متعجب شده اند، توقع داشته اند كه نامه و نوشته دانشگاه تهران مظهر خرد و دانش كشور باشد و با كلمات متين و منطق استوار و ادب شايسته نخستين دانشگاه كشور، به سلك عبارت درآمده باشد و به اين جهت نوشته مزبور برخلاف انتظارشان بوده است. من هم در اين تعجب و تأسف شريكم اما اين نوشته را به حساب علم و عقل دانشگاه نمى گذارم. اين يك عارضه است و ان شاء الله مى گذرد و رفع مى شود. البته اگر نامه را مسئولان دانشگاه تهران نوشته اند، خوب است يك بار خود آن را بخوانند و ببينند كه مبادا شأن دانشگاه را تنزل داده باشند. مديريت دانشگاه بايد شأن و اعتبار دانشگاه را حفظ كند و اگر نمى تواند، چرا اصرار مى كند كه مى مانيم و رويه نادرستى را كه آثار منفى اش تاكنون بيشتر بوده است و در آينده از اين هم بيشتر خواهد شد، با تحكم دنبال مى كنيم.
* بعضى اشخاص هم با جملات و عبارات مشابه به مقاله شما اعتراض كرده و گفته اند شما مى خواهيد دانشگاهيان بدون ارزيابى ارتقا پيدا كنند و نوشته دانشگاه تهران را دفاع از ارزيابى دقيق مقالات استادان دانسته اند.
مطلب درست برعكس است. من مى گويم« بياييم ارزيابى كنيم. آنها مى گويند ما نمى توانيم ارزيابى كنيم و ارزيابى را بايد به ISI و سازمان هاى نظير آن بسپاريم. نظر من اين است كه وقتى مقاله اى اينجا چاپ مى شود، خودبه خود مورد ارزيابى قرار مى گيرد و البته در دانشگاه هم بايد رسماً مورد ارزيابى قرار گيرد اما آنچه در يك مجله ناشناس چاپ شده است، چه مى دانيم چيست و چه ارزشى دارد؟ نوشته منسوب به دانشگاه تهران بدون اين كه در بحث ارزيابى و نحوه آن وارد شود، اعلام كرده است كه:
۱- ارتقاى اعضاى هيأت علمى بر طبق ضوابط صورت مى گيرد.
۲- اعتراض نويسنده مقاله «توهم توسعه علمى . . . » در خصوص «ميزان امتياز تخصيص يافته به كتاب ها و مقاله هاى نامبرده» ناوارد بوده است.
۳- تمامى امتيازات كتابها و مقالات كه كلى گويى هاى ارزيابى و داورى نشده بدون ذكر منابع و مأخذ معتبر در نشريه سازمانى كه خود سردبير آن بوده اند . . . به ايشان تعلق گرفته است (اين بنده مسئول درستى و نادرستى جمله ها و عباراتى كه ديگران مى نويسند حتى اگر منسوب به دانشگاه محبوبم باشد، نيستم).
۴- نصيحت كرده اند كه در تأليف و ترجمه كتب و در نگارش مقالات معتبر به گونه اى عمل نمايم كه از امتيازات بيشترى برخوردار شوم و بالاخره
۵- دانشگاه تهران در راستاى رسالت هاى خود . . . به تلاش خود در توليد علم و عرضه آن در سطح ملى و بين المللى بويژه از طريق چاپ مقالات وزين و بامحتواى علمى در مجلات معتبر و از جمله مجلات داراى نمايه ISI ادامه خواهد داد. در مورد نكته اول دانشگاه كار خوبى مى كند كه مقررات را اجرا مى كند. من مى گويم اين مقررات عيب هايى دارد كه بايد رفع و اصلاح شود. مطلب دوم بر ساخته نويسنده است. من در مقاله «توهم توسعه ...» چيزى از خود نگفته بودم و اعتراضى نكرده بودم. البته در نامه اى كه به رئيس دانشگاه نوشته بودم و در مذاكره شفاهى گفته بودم كه ارزيابى مقالات و آثار استادان با موازين نامناسب صورت مى گيرد و گاهى اين ارزيابى نادرست موجب اسائه ادب به پيران و بزرگان دانشگاه (كه شايد راضى نباشند از آنان نام ببرم) مى شود. اگر خواننده تعجب كرده است كه چرا دانشگاه به اعتراض ايراد نشده پاسخ داده است، بداند كه اعتراض ربطى به مقاله ندارد و يك مسأله ادارى و داخلى دانشگاه است اما اين كه چرا اين خلط صورت گرفته است، بايد از نويسنده نامه كه متأسفانه نمى دانم كيست، پرسيد. فكر مى كنم براى همه كسانى كه مرا مى شناسند معلوم باشد كه من ديگر نيازى به امتياز و گرنت و ارتقاى رسمى ادارى و . . . ندارم و اگر مى خوانم و مى نويسم، خواندن و نوشتن با زندگيم يكى شده است ولى چه كنم، وقتى مى بينم مقالات مرا كسانى ارزيابى مى كنند كه «فلسفه» را با «ص» مى نويسند، دلم سخت مى گيرد و به فكر مى افتم كه چگونه آنها كه مدام از لزوم دقت در ارزيابى مى گويند، خود بى پروا بدون اين كه كمترين صلاحيتى داشته باشند، به ارزيابى و صدور حكم در امورى كه از آن هيچ نمى دانند، مى پردازند. نكته سوم مربوط به امتياز كتب و مقالات من و بى ارزش بودن آنهاست. من داعيه اى ندارم و هركس عيب نوشته هايم را بگويد، استقبال مى كنم و ممنون مى شوم ولى عيب بينان هم بايد حدّ خود را بشناسند و از آن تجاوز نكنند.
* آيا اين ارزيابى ها شما را ناراحت كرده است؟
هدف پژوهش عرضه مقاله در مجلات نمايه شده نيست بلكه پاسخ دادن به مسائلى است كه مديريت و صنعت و كشاورزى و آموزش و پرورش و سياست و اقتصاد كشور با آن مواجه است. البته پژوهش هايى هم كه در مرز علم جهان صورت مى گيرد، جاى خود دارد و اگر صورت گيرد حتى مردم كوچه و بازار هم قدر آن را مى دانند. يك ملاك و ميزان مهم در ارزيابى علم اين است كه ببينند مسائل پژوهش از كجا آمده و چگونه طرح شده است. مسائل يا جهانى و كلّى است كه پاسخ آن با يك هفته و يك ماه پژوهش به دست نمى آيد و معمولاً دانشمند سال ها با آن گلاويز است و با آن مقاله براى نمايه شدن نمى توان ساخت. مسائل ديگر در گردش چرخ امور جهانى كه با علم نظام يافته است، پيش مى آيد و با پژوهش حل مى شود. گاهى هم كسانى به تمرين پژوهش مى پردازند و تمرين هم لازم است به شرط اين كه اين تمرين۳۰ سال طول نكشد. مسائلى كه از اين سه قسم بيرون باشد، مسأله علمى نيست و اگر دانشمندان به قصد تهيه مقاله به مسائل تصنّعى مى پردازند، كارى كرده اند كه نه مسأله اش به ما تعلق دارد و نه نتيجه اى از آن عايد ما مى شود. ما فقط بايد هزينه آن را بپردازيم. يك صفت ديگر مسأله علمى اين است كه با مسائل ديگر مناسبت دارد و نه فقط پژوهش در مسائل يك علم بايد مكمل پژوهش هاى ديگر باشد بلكه به طور كلى پژوهش اگر پژوهش در مسائل حقيقى باشد، موجب وحدت و همبستگى همه علوم مى شود.